<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?> <?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?> <TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hans-HK" xml:id="T38n1777"> <teiHeader> <fileDesc> <titleStmt> <title>Taishō Tripiṭaka, Electronic version, No. 1777 维摩经玄疏</title> <title xml:lang="zh-Hans">大正新修大藏经数位版, No. 1777 维摩经玄疏</title> <author>隋 智顗撰</author> <respStmt> <resp>Electronic Version by</resp> <name>CBETA</name> </respStmt> </titleStmt> <editionStmt> <edition>XML TEI P5</edition> <respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>Taisho</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA.poyung</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp4"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp5"><resp>corrections</resp><name>CBETA.shin</name></respStmt> </editionStmt> <extent>6卷</extent> <publicationStmt> <idno type="CBETA"> <idno type="canon">T</idno>.<idno type="vol">38</idno>.<idno type="no">1777</idno> </idno> <distributor> <name>中华电子<persName>佛</persName>典协会 (CBETA)</name> <address> <addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine> </address> </distributor> <availability> <p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p> </availability> <date>2024-06-20 13:08:22 +0800</date> </publicationStmt> <sourceDesc> <bibl> <title level="s">Taishō Tripiṭaka</title> <title level="s" xml:lang="zh-Hans">大正新修大藏经</title> <title level="m" xml:lang="zh-Hans">维摩经玄疏</title> </bibl> </sourceDesc> </fileDesc> <encodingDesc> <projectDesc> <p xml:lang="en" cb:type="ly">Text as provided by Mr. Hsiao Chen-Kuo, Text as provided by Anonymous from USA</p> <p xml:lang="zh-Hans" cb:type="ly">萧镇国大德提供，北美某大德提供</p> </projectDesc> <editorialDecl> <punctuation resp="#resp1"><p>新式标点</p></punctuation> </editorialDecl> <tagsDecl> <namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0"> <tagUsage gi="rdg"> <listWit> <witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness> <witness xml:id="wit.orig">【大】</witness> <witness xml:id="wit1">【卍续-CB】</witness> <witness xml:id="wit2">【甲】</witness> </listWit> </tagUsage> </namespace> </tagsDecl> </encodingDesc> <profileDesc> <langUsage> <language ident="en">English</language> <language ident="zh-Hans">Chinese (Traditional)</language> </langUsage> </profileDesc> <revisionDesc> <change when="2013-05-20"> <name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication </change> <change when="2000-04-24T16:17:48"> CW (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT (00/01/24) </change> </revisionDesc> </teiHeader> <text><body> <milestone n="1" unit="juan"/> <pb n="0519a" ed="T" xml:id="T38.1777.0519a"/> <lb n="0519a01" ed="T"/> <lb n="0519a02" ed="T"/><cb:docNumber>No. 1777 [cf. Nos. 475, 1778, 1779]</cb:docNumber> <lb n="0519a03" ed="T"/><cb:juan n="001" fun="open"><cb:mulu n="1" type="卷"/><cb:jhead><anchor xml:id="nkr_note_orig_0519001" n="0519001"/>维摩经玄疏卷第一</cb:jhead></cb:juan> <lb n="0519a04" ed="T"/> <lb n="0519a05" ed="T"/><byline cb:type="author"><name role="" type="person">天台山</name><name role="" type="person">修禅寺</name>沙门智顗撰</byline> <lb n="0519a06" ed="T"/><cb:div type="jing"><p xml:id="pT38p0519a0601">此经理致深远，言旨渊玄。若但依文帖释，恐 <lb n="0519a07" ed="T"/>止事数而已。一教宗极，终自难量，犹须略忖 <lb n="0519a08" ed="T"/>幽微，显不思议旨趣。今辄于文前，撰五重玄 <lb n="0519a09" ed="T"/>義：</p> <lb n="0519a10" ed="T"/><p xml:id="pT38p0519a1001">第一释名 第二出体 第三明宗 <lb n="0519a11" ed="T"/> 第四辨力用 第五判教相</p> <lb n="0519a12" ed="T"/><p xml:id="pT38p0519a1201">释此五義，即为二：一，通释；二，别释。</p><p xml:id="pT38p0519a1214" cb:place="inline">就通释五 <lb n="0519a13" ed="T"/>重，略为六意：一，通标五義名；二，辨次第；三，引 <lb n="0519a14" ed="T"/>证；四，明总别；五，约观心；六，对四悉昙。</p> <lb n="0519a15" ed="T"/><p xml:id="pT38p0519a1501">第一、通标五義名者，此经以不思议人、法为 <lb n="0519a16" ed="T"/>“名”，不思议真性解脱为“体”，不思议<persName>佛</persName>国因果 <lb n="0519a17" ed="T"/>为“宗”，不思议权实折伏、摄受为“用”，不思议带 <lb n="0519a18" ed="T"/>偏显圆为“教相”。故今明此经，始从“如是我闻……”， <lb n="0519a19" ed="T"/>终乎“欢喜奉行”，皆明不思议也。</p> <lb n="0519a20" ed="T"/><p xml:id="pT38p0519a2001">第二、辨次第者：</p><p xml:id="pT38p0519a2007" cb:place="inline">虽理绝名言，非名言无以设 <lb n="0519a21" ed="T"/>教，故于无名之道假名相说，而名以召法，法 <lb n="0519a22" ed="T"/>以应名。是以经之指归，蕴在名内，故先“标名”。</p> <lb n="0519a23" ed="T"/><p xml:id="pT38p0519a2301">夫寻名得理，理即真性解脱，真性解脱即经 <lb n="0519a24" ed="T"/>之体也，故次“出体”。</p><p xml:id="pT38p0519a2408" cb:place="inline">体不孤致，求之有方；涉行 <lb n="0519a25" ed="T"/>修因，然後致果，故用<persName>佛</persName>国因果为入理纲宗， <lb n="0519a26" ed="T"/>提纲目动，故次“明宗”也。</p><p xml:id="pT38p0519a2610" cb:place="inline">行因趣果，得果即能 <lb n="0519a27" ed="T"/>巧用权实，折伏、摄受利益众生，故次“明用”也。</p> <lb n="0519a28" ed="T"/><p xml:id="pT38p0519a2801">圣人设教，随逗機缘，機缘不一，是以教有异 <lb n="0519a29" ed="T"/>同，故次明“教相”也。</p> <pb n="0519b" ed="T" xml:id="T38.1777.0519b"/> <lb n="0519b01" ed="T"/><p xml:id="pT38p0519b0101">第三、引证者：</p><p xml:id="pT38p0519b0106" cb:place="inline">〈嘱累品〉云“此经名‘维摩诘所说’， <lb n="0519b02" ed="T"/>亦名‘不可思议解脱法门’”，此即人、法双题共 <lb n="0519b03" ed="T"/>标名也。</p><p xml:id="pT38p0519b0304" cb:place="inline">〈观众生品〉云“<persName>佛</persName>为增上慢人，说離婬、 <lb n="0519b04" ed="T"/>怒、痴，名为解脱耳。若无增上慢人，<persName>佛</persName>说婬、怒、 <lb n="0519b05" ed="T"/>痴性，即是解脱”，婬、怒、痴性，即不思议真性解 <lb n="0519b06" ed="T"/>脱为体也。</p><p xml:id="pT38p0519b0605" cb:place="inline">又，〈<persName>佛</persName>国品〉明宝积献盖，请问净土； <lb n="0519b07" ed="T"/><persName>佛</persName>所演答，具说<persName>佛</persName>国因果，即是明宗也。</p><p xml:id="pT38p0519b0716" cb:place="inline">室外 <lb n="0519b08" ed="T"/>弹诃，室内摄受，〈不思议品〉云“菩萨住不思议， <lb n="0519b09" ed="T"/>能种种示现神力自在，如龙象蹴踏，非驴所 <lb n="0519b10" ed="T"/>堪”，故知此人、法权实折伏、摄受，即经之用也。</p> <lb n="0519b11" ed="T"/><p xml:id="pT38p0519b1101">教相者，通明此经与诸经教相有同异，故须 <lb n="0519b12" ed="T"/>判教相也。</p> <lb n="0519b13" ed="T"/><p xml:id="pT38p0519b1301">第四、明总别者，就前五条，束为三意：初，但标 <lb n="0519b14" ed="T"/>人、法，此即是总；次，开体、宗、用，此即是别；後，明 <lb n="0519b15" ed="T"/>教相，義兼总别。</p><p xml:id="pT38p0519b1507" cb:place="inline">所以然者，初题人名，名总三 <lb n="0519b16" ed="T"/>義，故名为总；今欲分别教门，应须分别体、宗、 <lb n="0519b17" ed="T"/>用之异，故名为别。人是别总，三義是总别，是 <lb n="0519b18" ed="T"/>则总总于别，别别于总也。所以然者，人名净、 <lb n="0519b19" ed="T"/>无垢、称。“净”即真性，真性淸净即是体也；“无垢” <lb n="0519b20" ed="T"/>即实慧，实慧因果即是经宗；“称”即方便巧能， <lb n="0519b21" ed="T"/>即是经用。引而申之，故谓之别也。教相者，既 <lb n="0519b22" ed="T"/>通明诸经同异，故義兼总别。</p><p xml:id="pT38p0519b2212" cb:place="inline">此義虚玄，恐未 <lb n="0519b23" ed="T"/>明了，今借近喩，以畅滞情。譬如人身初受胎 <lb n="0519b24" ed="T"/>报，歌罗逻时，即有三法：一，命；二，暖；三者，心识。迄 <lb n="0519b25" ed="T"/>乎皓首，犹存三事，总而为论，共受人名；分而 <lb n="0519b26" ed="T"/>言之，具有三法。虽复世间之境，亦与妙理相 <lb n="0519b27" ed="T"/>应。所以然者，三法成身，即况初总；心识为主， <lb n="0519b28" ed="T"/>即况前“明体”；风命相续，即况前“明宗”；擧止运 <lb n="0519b29" ed="T"/>为，即况前“明用”；人道虽同，种姓殊别，即况前 <pb n="0519c" ed="T" xml:id="T38.1777.0519c"/> <lb n="0519c01" ed="T"/>“明教相同异”也。类此五法，上義可知。</p><p xml:id="pT38p0519c0115" cb:place="inline">问曰：立 <lb n="0519c02" ed="T"/>此五義止明此经，复通馀部？</p><p xml:id="pT38p0519c0212" cb:place="inline">答曰：众家立義， <lb n="0519c03" ed="T"/>措意不同；今为五重，总贯诸典。</p><p xml:id="pT38p0519c0313" cb:place="inline">问曰：诸经教 <lb n="0519c04" ed="T"/>相，互有差别。差别之教，岂尽同五？</p><p xml:id="pT38p0519c0414" cb:place="inline">答曰：譬如 <lb n="0519c05" ed="T"/>五阴成人，人虽不同，共禀五阴。又如经首通 <lb n="0519c06" ed="T"/>序五義，五義虽同，在事别也。</p> <lb n="0519c07" ed="T"/><p xml:id="pT38p0519c0701">第五、约观心释五義者：</p><p xml:id="pT38p0519c0710" cb:place="inline">一切万法，本自无名， <lb n="0519c08" ed="T"/>无名而有名者，皆从心起，故心即名也。</p><p xml:id="pT38p0519c0816" cb:place="inline">心为 <lb n="0519c09" ed="T"/>体者，众生心性即真法性，故云体也。</p><p xml:id="pT38p0519c0915" cb:place="inline">心为宗 <lb n="0519c10" ed="T"/>者，此经云“如其心净，即<persName>佛</persName>土净”，心即宗義也。</p> <lb n="0519c11" ed="T"/><p xml:id="pT38p0519c1101">心为用者，正观权巧，折伏见爱，故名用也。</p><p xml:id="pT38p0519c1117" cb:place="inline">心 <lb n="0519c12" ed="T"/>为教者，此经云“弟子众尘劳，随意之所转”，即 <lb n="0519c13" ed="T"/>“教相”也。</p><p xml:id="pT38p0519c1304" cb:place="inline">问曰：何俟约心释此五義？</p><p xml:id="pT38p0519c1314" cb:place="inline">答曰：此经 <lb n="0519c14" ed="T"/>〈问疾品〉云“诸<persName>佛</persName>解脱，当于众生心行中求也”， <lb n="0519c15" ed="T"/>故《大智论》云“<persName>佛</persName>为学问人从闻求解，以树为 <lb n="0519c16" ed="T"/>喩；为坐禅人从心求道，指身为喩。若因树生 <lb n="0519c17" ed="T"/>解，是信行人；从身得悟，是法行人。”《大智度论》 <lb n="0519c18" ed="T"/>评云“有慧无多闻，是不知实相；譬如大暗中， <lb n="0519c19" ed="T"/>有目无所见”，此人专修观解，不寻经论。又云 <lb n="0519c20" ed="T"/>“有多闻无智慧，亦不知实相；譬如大明中，有 <lb n="0519c21" ed="T"/>灯而无照”，此人止寻经论，不修观解。又云“多 <lb n="0519c22" ed="T"/>闻利智慧，是所说应受”，此人外通经论，内观 <lb n="0519c23" ed="T"/>分明也。又云“无闻无智慧，是名人身牛”。夫圣 <lb n="0519c24" ed="T"/>人说法，深鉴機缘，一音所演，随根晓悟。若无 <lb n="0519c25" ed="T"/>道眼，岂可偏执一端！故说法门必须双擧，庶 <lb n="0519c26" ed="T"/>幾学者了其明暗。</p><p xml:id="pT38p0519c2608" cb:place="inline">问曰：观心五義与经五義， <lb n="0519c27" ed="T"/>为一、为异？</p><p xml:id="pT38p0519c2705" cb:place="inline">答曰：不即不异。</p><p xml:id="pT38p0519c2711" cb:place="inline">问曰：云何名为不 <lb n="0519c28" ed="T"/>即不异？</p><p xml:id="pT38p0519c2804" cb:place="inline">答曰：“即”理虽同，“异”義有六：一者，理即； <lb n="0519c29" ed="T"/>二，名字即；三，观行即；四，相似即；五，分证真实 <pb n="0520a" ed="T" xml:id="T38.1777.0520a"/> <lb n="0520a01" ed="T"/>即；六，究竟即也。</p><p xml:id="pT38p0520a0107" cb:place="inline">一、理即者，此经云“婬、怒、痴性， <lb n="0520a02" ed="T"/>即是解脱”，此是“理即”義也。</p><p xml:id="pT38p0520a0211" cb:place="inline">二、名字即者，如《大 <lb n="0520a03" ed="T"/>涅槃》云“外人旧医，虚妄计涅槃常、乐、我、净，如 <lb n="0520a04" ed="T"/>虫食木，偶得成字，是虫不知是字非字；有智 <lb n="0520a05" ed="T"/>之人，终不说言：‘是虫解字’”。今末世学问、坐禅 <lb n="0520a06" ed="T"/>之人，闻此大乘方等经说“婬、怒、痴性，即是解脱， <lb n="0520a07" ed="T"/>即大涅槃，不可复灭”，不究深義，执此即名，谓 <lb n="0520a08" ed="T"/>真解脱，是则同彼旧医虫道之过，此是名字 <lb n="0520a09" ed="T"/>即也。</p><p xml:id="pT38p0520a0903" cb:place="inline">三、观行即者，行人精通三观，善识二谛、 <lb n="0520a10" ed="T"/>三谛、四谛，开合不乱，信解分明；能知此心即 <lb n="0520a11" ed="T"/>是解脱，愿行善巧，入五品弟子伏忍之位，此 <lb n="0520a12" ed="T"/>是“观行即”也。</p><p xml:id="pT38p0520a1206" cb:place="inline">四、相似即者，如铁轮十信，虽是 <lb n="0520a13" ed="T"/>肉眼，名为<persName>佛</persName>眼。《法花经》说“六根淸净之相”是 <lb n="0520a14" ed="T"/>也，此即柔顺忍位，名相似即也。</p><p xml:id="pT38p0520a1413" cb:place="inline">五、分证真实 <lb n="0520a15" ed="T"/>即者，从初发心得无生忍，至金刚顶四十一 <lb n="0520a16" ed="T"/>地，皆名分证。所以者何？如《花严经》云“初发心 <lb n="0520a17" ed="T"/>时，便成正觉，了达诸法真实之性，所有慧身 <lb n="0520a18" ed="T"/>不由他悟”，此是分证真实即也。乃至十地、等 <lb n="0520a19" ed="T"/>觉，皆是分证。但有深浅之殊，故有诸地阶级 <lb n="0520a20" ed="T"/>也。</p><p xml:id="pT38p0520a2002" cb:place="inline">六、究竟即者，即是妙觉。一念相应，尽不思 <lb n="0520a21" ed="T"/>议实相之境故。《法花经》云“唯<persName>佛</persName>与<persName>佛</persName>，乃能究 <lb n="0520a22" ed="T"/>竟诸法实相”。又《仁王经》云“三贤、十圣忍中行， <lb n="0520a23" ed="T"/>唯<persName>佛</persName>一人能尽源”，尽源者，是究竟即也。</p><p xml:id="pT38p0520a2316" cb:place="inline">此 <lb n="0520a24" ed="T"/>六即者，在理非殊；约其行解，天人悬绝，岂得 <lb n="0520a25" ed="T"/>闻“即”，便为一槪！世间学门、坐禅之人，若不善 <lb n="0520a26" ed="T"/>解六即之殊，多生叨滥，未解谓解、未得谓得， <lb n="0520a27" ed="T"/>堕增上慢，起诸过罪，此岂学<persName>佛</persName>法得意者乎！ <lb n="0520a28" ed="T"/>今擧一可以例诸：一切大乘深经或云：众生 <lb n="0520a29" ed="T"/>即是<persName>佛</persName>、即是大乘、即是菩提、即是涅槃……如是 <pb n="0520b" ed="T" xml:id="T38.1777.0520b"/> <lb n="0520b01" ed="T"/>等明“即是”，悉须用“六即”義约，一切皆不叨滥 <lb n="0520b02" ed="T"/>也。</p> <lb n="0520b03" ed="T"/><p xml:id="pT38p0520b0301">第六、对四悉昙者，复为二意：一，以四悉昙对 <lb n="0520b04" ed="T"/>前五義；二，略释四悉昙起观教之相。</p><p xml:id="pT38p0520b0415" cb:place="inline">一、对五 <lb n="0520b05" ed="T"/>義者，即为五：</p><p xml:id="pT38p0520b0506" cb:place="inline">一、对经名者，名即维摩罗诘，维 <lb n="0520b06" ed="T"/>摩罗诘即是世界悉昙也。</p><p xml:id="pT38p0520b0611" cb:place="inline">二、对体者，体即真 <lb n="0520b07" ed="T"/>性解脱，真性解脱即是第一義悉昙也。</p><p xml:id="pT38p0520b0716" cb:place="inline">三、对 <lb n="0520b08" ed="T"/>宗者，宗是<persName>佛</persName>国因果，劝修种种净土之行，即 <lb n="0520b09" ed="T"/>为人悉昙也。</p><p xml:id="pT38p0520b0906" cb:place="inline">四、对用者，弹诃、折伏，此即对治 <lb n="0520b10" ed="T"/>悉昙也。</p><p xml:id="pT38p0520b1004" cb:place="inline">五、总对教相者，以四悉昙起诸经教， <lb n="0520b11" ed="T"/>与此经教有同有异，即是判“教相”、知同异也。</p> <lb n="0520b12" ed="T"/><p xml:id="pT38p0520b1201">二、明略用四悉昙起观教者，夫心源妙绝，万 <lb n="0520b13" ed="T"/>法幽玄，诸<persName>佛</persName>菩萨若不用悉昙，岂能修三观 <lb n="0520b14" ed="T"/>而进道，演说教门而度一切！四悉昙起观教 <lb n="0520b15" ed="T"/>以通此经，略为七意：第一，翻释；第二，辨相；第 <lb n="0520b16" ed="T"/>三，释成；第四，起三观；第五，起四教；第六，起经 <lb n="0520b17" ed="T"/>论；第七，起此经教。</p><p xml:id="pT38p0520b1708" cb:place="inline">第一、翻释者，“悉昙”是外国 <lb n="0520b18" ed="T"/>之语，诸师解释不同，或言有翻，或言无翻。</p><p xml:id="pT38p0520b1817" cb:place="inline">言 <lb n="0520b19" ed="T"/>无翻者，外国有多含之言，此土无有多含之 <lb n="0520b20" ed="T"/>语以翻悉昙。例如：“修多罗”名含五義，此土不 <lb n="0520b21" ed="T"/>的翻也。</p><p xml:id="pT38p0520b2104" cb:place="inline">言有翻者，或翻“宗成”，或翻为“墨”，或翻 <lb n="0520b22" ed="T"/>为“印”，或翻为“实”，或翻为“成就究竟”。如是异翻 <lb n="0520b23" ed="T"/>非一，难可定存。南嶽禅师云：“此例如‘大涅槃’， <lb n="0520b24" ed="T"/>是胡汉兼摄也。”今言“悉昙”者，“悉”是隋音，“檀”是 <lb n="0520b25" ed="T"/>胡语；“悉”之言遍，“檀”翻言施。<persName>佛</persName>以此四法遍施 <lb n="0520b26" ed="T"/>众生，故言悉昙也。</p><p xml:id="pT38p0520b2608" cb:place="inline">第二、辨悉昙相者，一、世界 <lb n="0520b27" ed="T"/>悉昙；二、各各为人悉昙；三、对治悉昙；四、第一 <lb n="0520b28" ed="T"/>義悉昙。大圣为破外人邪四悉昙，故说此四 <lb n="0520b29" ed="T"/>种正四悉昙，说一切大小乘经教也。</p><p xml:id="pT38p0520b2915" cb:place="inline">一、世界 <pb n="0520c" ed="T" xml:id="T38.1777.0520c"/> <lb n="0520c01" ed="T"/>悉昙者，即是众生五阴、十二入、十八界，一切 <lb n="0520c02" ed="T"/>诸法名相隔别不同，故名世界。外人迷此世 <lb n="0520c03" ed="T"/>界，或计无因缘有世界，或计邪因缘有世界。 <lb n="0520c04" ed="T"/>大圣随众生所欲乐闻，为说“正因缘世界之 <lb n="0520c05" ed="T"/>法”，令众生得世间正见，即是世间法施，故名 <lb n="0520c06" ed="T"/>世界悉昙也。</p><p xml:id="pT38p0520c0606" cb:place="inline">二、各各为人悉昙者，大圣观人 <lb n="0520c07" ed="T"/>心而为说法，人心各各不同，故于一事，或听、 <lb n="0520c08" ed="T"/>不听。如经所说：“杂报业故，杂生世间，得杂触、杂 <lb n="0520c09" ed="T"/>受。”更有《破群那经》说：“无人得触，无人得受。”此 <lb n="0520c10" ed="T"/>意正为破执生信，增长善根，施诸善法，故名 <lb n="0520c11" ed="T"/>各各为人悉昙也。</p><p xml:id="pT38p0520c1108" cb:place="inline">三、对治悉昙者，《大智论》云： <lb n="0520c12" ed="T"/>“‘有法’对治则有，实性则无。”对治则有者，即是 <lb n="0520c13" ed="T"/>贪欲多，教修不净观；嗔恚多，教修慈心观；愚 <lb n="0520c14" ed="T"/>痴多，教观因缘也。<persName>佛</persName>说对治之法药遍施众 <lb n="0520c15" ed="T"/>生，为断其恶，故名对治悉昙也。</p><p xml:id="pT38p0520c1513" cb:place="inline">四、第一義悉 <lb n="0520c16" ed="T"/>檀者，《大智论》明第一義悉昙有二种：一，约不 <lb n="0520c17" ed="T"/>可说相，明第一義悉昙；二，约可说相，明第一 <lb n="0520c18" ed="T"/>義悉昙。</p><p xml:id="pT38p0520c1804" cb:place="inline">一、约不可说相，明第一義悉昙者，即 <lb n="0520c19" ed="T"/>是诸<persName>佛</persName>、辟支<persName>佛</persName>、罗汉所得真实法，名第一義悉 <lb n="0520c20" ed="T"/>檀也。故《大智论》云：“言论尽竟，心行亦讫；不生 <lb n="0520c21" ed="T"/>不灭，法如涅槃。说诸行处，名世界；说不行处， <lb n="0520c22" ed="T"/>名第一義。”</p><p xml:id="pT38p0520c2205" cb:place="inline">二、约可说相，辨第一義悉昙相者， <lb n="0520c23" ed="T"/>如《大智论》云：“一切实，一切不实，一切亦实亦 <lb n="0520c24" ed="T"/>不实，一切非实非不实，皆名诸法之实相。”<persName>佛</persName> <lb n="0520c25" ed="T"/>于如是等处处诸经，说第一義悉昙相，此即 <lb n="0520c26" ed="T"/>是一家所明四门入第一義意也。故《中论》云： <lb n="0520c27" ed="T"/>“若为向道之人，闻说四句即入，即是诸法实 <lb n="0520c28" ed="T"/>相；若人闻说四句，心生取著，皆是戏论。”</p><p xml:id="pT38p0520c2816" cb:place="inline">问曰： <lb n="0520c29" ed="T"/>若以生善是“为人”，断恶属“对治”者，人通善恶， <pb n="0521a" ed="T" xml:id="T38.1777.0521a"/> <lb n="0521a01" ed="T"/>何得定言“‘为人’属生善”也？</p><p xml:id="pT38p0521a0111" cb:place="inline">答曰：善随人来，为 <lb n="0521a02" ed="T"/>惑所障；恶是新起，不长属人。是故“为人”息恶 <lb n="0521a03" ed="T"/>生善，善属于人。对治断恶，人则非恶，若人是 <lb n="0521a04" ed="T"/>恶，恶灭人应随灭，故知恶不属人。</p><p xml:id="pT38p0521a0414" cb:place="inline">问曰：“为人”、 <lb n="0521a05" ed="T"/>“对治”俱断恶生善，義既是齐，何得分二？</p><p xml:id="pT38p0521a0516" cb:place="inline">答曰： <lb n="0521a06" ed="T"/>一往虽然，原其正意，義则不尔。“为人”恶新善 <lb n="0521a07" ed="T"/>旧，“对治”恶旧善新。“为人”新恶易灭，为说便止， <lb n="0521a08" ed="T"/>宿善深厚，自然开发；“对治”则旧恶难除，新善 <lb n="0521a09" ed="T"/>力弱，若不加修对治，则恶法不灭也。</p><p xml:id="pT38p0521a0915" cb:place="inline">问曰：此 <lb n="0521a10" ed="T"/>義非次，经说：“诸恶莫作，众善奉行。”</p><p xml:id="pT38p0521a1014" cb:place="inline">答曰：此须 <lb n="0521a11" ed="T"/>得意。“为人”善厚恶轻，但不作众恶，善自开发； <lb n="0521a12" ed="T"/>“对治”恶厚善轻，故须众善奉行，方得離恶也。</p> <lb n="0521a13" ed="T"/><p xml:id="pT38p0521a1301">第三、明释成者，今用“四随”释成四悉昙也。四 <lb n="0521a14" ed="T"/>随者，一，随乐欲；二，随便宜；三，随对治；四，随第 <lb n="0521a15" ed="T"/>一義。</p><p xml:id="pT38p0521a1503" cb:place="inline">一、随乐欲者，即是世界。如《智度论》云“一 <lb n="0521a16" ed="T"/>切善恶，欲为其本”，若说四门，若事、若理，但赴 <lb n="0521a17" ed="T"/>欲乐，皆是世界悉昙也。故此经云“先以欲钩 <lb n="0521a18" ed="T"/>牵，後令入<persName>佛</persName>道”，是名世界悉昙也。</p><p xml:id="pT38p0521a1814" cb:place="inline">二、随便宜 <lb n="0521a19" ed="T"/>者，即是为人。《论》云“于一事中，或听、不听”，宜即 <lb n="0521a20" ed="T"/>是听，不宜者即不听也。如金师宜数息观，浣 <lb n="0521a21" ed="T"/>衣宜不净观，即是便宜。若说四门若事、理，便 <lb n="0521a22" ed="T"/>宜生善，是名为听；若生不善，则是不听，是名 <lb n="0521a23" ed="T"/>为人悉昙也。</p><p xml:id="pT38p0521a2306" cb:place="inline">三、随对治者，即是对治悉昙也。 <lb n="0521a24" ed="T"/>若说四门若事、理，的相主对，破执著心，是名 <lb n="0521a25" ed="T"/>对治。《论》云“诸法无常”，亦是对治。《涅槃经》明十 <lb n="0521a26" ed="T"/>种对治，谓常、无常等，皆是对治悉昙也。</p><p xml:id="pT38p0521a2616" cb:place="inline">问曰： <lb n="0521a27" ed="T"/>若说事者，可是对治；四门说理，云何对治？</p><p xml:id="pT38p0521a2717" cb:place="inline">答 <lb n="0521a28" ed="T"/>曰：虽复说理，既不晓悟，为破执著，犹属对治 <lb n="0521a29" ed="T"/>也。</p><p xml:id="pT38p0521a2902" cb:place="inline">四、明随第一義者，即是第一義悉昙。若说 <pb n="0521b" ed="T" xml:id="T38.1777.0521b"/> <lb n="0521b01" ed="T"/>四门若事、若理，闻说即悟，皆是第一義悉昙 <lb n="0521b02" ed="T"/>也。故以四随成四悉昙。</p><p xml:id="pT38p0521b0210" cb:place="inline">问曰：四门说理，可是 <lb n="0521b03" ed="T"/>第一義；若说事者，云何得是第一義耶？</p><p xml:id="pT38p0521b0316" cb:place="inline">答曰： <lb n="0521b04" ed="T"/>无问事、理，闻说即悟，皆是说第一義也。故经 <lb n="0521b05" ed="T"/>云“始从得道，到泥洹夜。若说一色一香，无非 <lb n="0521b06" ed="T"/>中道。”</p><p xml:id="pT38p0521b0603" cb:place="inline">问曰：何故用四随结成四悉昙？通约事 <lb n="0521b07" ed="T"/>理，一事一理，云何得通有四義？</p><p xml:id="pT38p0521b0713" cb:place="inline">答曰：如此经 <lb n="0521b08" ed="T"/>偈说：“<persName>佛</persName>以一音演说法，或有恐怖、或欢喜，或 <lb n="0521b09" ed="T"/>生厌離、或断疑，斯则神力不共法。”“生怖畏”者， <lb n="0521b10" ed="T"/>即是世界悉昙，知因欲有世界，世界如火宅， <lb n="0521b11" ed="T"/>故生怖畏也。“或欢喜”者，即是为人悉昙，发善 <lb n="0521b12" ed="T"/>根，得法喜也。“或生厌離”者，即是对治悉昙，厌 <lb n="0521b13" ed="T"/>患烦恼，兴对治也。“或断疑”者，即是第一義悉 <lb n="0521b14" ed="T"/>檀也，初入见道第一義谛，正是断疑之位也。 <lb n="0521b15" ed="T"/>是则随说一切事理悉成四悉昙也。</p><p xml:id="pT38p0521b1515" cb:place="inline">第四、明 <lb n="0521b16" ed="T"/>起三观者，即是用四悉昙起三观也。夫至理 <lb n="0521b17" ed="T"/>幽绝，不可以智知，不可以识识，岂修观行而 <lb n="0521b18" ed="T"/>能契会者哉！自非悉昙之巧妙，岂能用三观 <lb n="0521b19" ed="T"/>会三谛之理也。</p><p xml:id="pT38p0521b1907" cb:place="inline">今悉昙方便，起从因缘假入 <lb n="0521b20" ed="T"/>空观者，“世界悉昙”即是知正因缘心所乐法 <lb n="0521b21" ed="T"/>也。</p><p xml:id="pT38p0521b2102" cb:place="inline">若从正因缘以入空，若析、若体两种观心， <lb n="0521b22" ed="T"/>必须识“为人便宜”。“便宜”者，若宜修观，即念择、 <lb n="0521b23" ed="T"/>精进、喜三觉分起；若宜修止，则念除、捨、定三 <lb n="0521b24" ed="T"/>觉分摄也，是则随所便宜，善心则发也。</p><p xml:id="pT38p0521b2416" cb:place="inline">若心 <lb n="0521b25" ed="T"/>有沉、浮之病，必须用“对治悉昙”。若心沉时，念 <lb n="0521b26" ed="T"/>择、精进、喜三觉为对治；若心浮时，念除、捨、定 <lb n="0521b27" ed="T"/>三觉分为对治也。</p><p xml:id="pT38p0521b2708" cb:place="inline">巧用为人悉昙，善根得发； <lb n="0521b28" ed="T"/>巧用对治悉昙，结使则薄。若行人利智善根 <lb n="0521b29" ed="T"/>熟，结使烦恼薄，七觉分中，随依一觉，恍然如 <pb n="0521c" ed="T" xml:id="T38.1777.0521c"/> <lb n="0521c01" ed="T"/>失，即住此研修。若观慧分明，即发真、见第一 <lb n="0521c02" ed="T"/>義，是名用四悉昙起从假入空观，成一切智、 <lb n="0521c03" ed="T"/>慧眼也；从空入假观巧用悉昙，即得道种智、 <lb n="0521c04" ed="T"/>法眼也；中道第一義观巧用四悉昙，即得一 <lb n="0521c05" ed="T"/>切种智、<persName>佛</persName>眼也。</p><p xml:id="pT38p0521c0507" cb:place="inline">第五、起四教者，即是于“四不 <lb n="0521c06" ed="T"/>可说”起四种说法，教四种众生也。此经“净名 <lb n="0521c07" ed="T"/>默然杜口”，即是《大涅槃经》明“四不可说”意也。 <lb n="0521c08" ed="T"/>四不可说者，一，生生不可说；二，生不生不可 <lb n="0521c09" ed="T"/>说；三，不生生不可说；四，不生不生不可说。此 <lb n="0521c10" ed="T"/>即是约心因缘生灭、即空、即假、即中四句不可 <lb n="0521c11" ed="T"/>说也。而得有四说者，皆是悉昙因缘赴四機， <lb n="0521c12" ed="T"/>得有四说也。故《大涅槃经》云：“十因缘法为生 <lb n="0521c13" ed="T"/>作因，亦可得说。”十因缘法者，无明至有支，名 <lb n="0521c14" ed="T"/>十因缘也。若用四悉昙赴此四种十因缘機， <lb n="0521c15" ed="T"/>于“四不可说”即有四说之四教也。就此即为 <lb n="0521c16" ed="T"/>四：一，明悉昙起三藏教；二，明悉昙起通教；三， <lb n="0521c17" ed="T"/>明悉昙起别教；四，明悉昙起圆教。</p><p xml:id="pT38p0521c1714" cb:place="inline">一、明用四 <lb n="0521c18" ed="T"/>悉昙起三藏教者，<persName>佛</persName>于“生生不可说”，用四悉 <lb n="0521c19" ed="T"/>檀赴小乘十因缘法所成乐欲小善、障重钝根 <lb n="0521c20" ed="T"/>诸声闻弟子，说三藏教生灭四谛，教诸声闻 <lb n="0521c21" ed="T"/>及钝根菩萨也。故《法花经》云“诸法寂灭相，不 <lb n="0521c22" ed="T"/>可以言宣。以方便力故，为五比丘说，是名转 <lb n="0521c23" ed="T"/>法轮”也。</p><p xml:id="pT38p0521c2304" cb:place="inline">二、明用四悉昙起通教者，<persName>佛</persName>于“生不 <lb n="0521c24" ed="T"/>生不可说”，用四悉昙赴十因缘法所成三乘根 <lb n="0521c25" ed="T"/>性人，说约幻化无生四谛通教，教三乘人也。 <lb n="0521c26" ed="T"/>故《大品经》云“欲学三乘，当学般若”，又云“三乘 <lb n="0521c27" ed="T"/>之人，同以第一義谛无言说道，断烦恼”也。</p><p xml:id="pT38p0521c2717" cb:place="inline">三、 <lb n="0521c28" ed="T"/>明用四悉昙起别教者，<persName>佛</persName>于“不生生不可说”， <lb n="0521c29" ed="T"/>用四悉昙赴十因缘法成别教根缘，宣说菩 <pb n="0522a" ed="T" xml:id="T38.1777.0522a"/> <lb n="0522a01" ed="T"/>萨历劫修行无量四谛别教，教诸菩萨也。</p><p xml:id="pT38p0522a0117" cb:place="inline">四、 <lb n="0522a02" ed="T"/>明用四悉昙起圆教者，<persName>佛</persName>于“不生不生不可 <lb n="0522a03" ed="T"/>说”，用四悉昙赴十因缘法所成圆機，说一实 <lb n="0522a04" ed="T"/>谛、无作四谛圆教大乘，教大菩萨开<persName>佛</persName>知见也。</p> <lb n="0522a05" ed="T"/><p xml:id="pT38p0522a0501">第六、明起经论者，夫<persName>佛</persName>法至理，不可以言宣， <lb n="0522a06" ed="T"/>岂存言方语本十二部乎？但十方诸<persName>佛</persName>为利 <lb n="0522a07" ed="T"/>众生，皆用悉昙赴缘而起十二部经也。十二 <lb n="0522a08" ed="T"/>部经名義具出悉昙大本，就此即为五意：一， <lb n="0522a09" ed="T"/>明悉昙起十二部经；二，明悉昙起八万四千 <lb n="0522a10" ed="T"/>法藏；三，明悉昙起渐顿经教；四，明悉昙起大 <lb n="0522a11" ed="T"/>小乘论；五，明悉昙起圣说法、圣默然。</p><p xml:id="pT38p0522a1115" cb:place="inline">一、明四 <lb n="0522a12" ed="T"/>悉昙起十二部经之相者，即为四意：一，明世 <lb n="0522a13" ed="T"/>界悉昙起十二部经；二，明各各为人悉昙起 <lb n="0522a14" ed="T"/>十二部经；三，明对治悉昙起十二部经；四，明 <lb n="0522a15" ed="T"/>第一義悉昙起十二部经。</p><p xml:id="pT38p0522a1511" cb:place="inline">一、明用世界悉昙 <lb n="0522a16" ed="T"/>起十二部经者：</p><p xml:id="pT38p0522a1607" cb:place="inline">若宜闻直说世界，宜直说者， <lb n="0522a17" ed="T"/>是言教之本，用世界悉昙直说世界名相，即 <lb n="0522a18" ed="T"/>是修多罗经；</p><p xml:id="pT38p0522a1806" cb:place="inline">四言、五言、七言偈重颂说世界， <lb n="0522a19" ed="T"/>即是祗夜经；</p><p xml:id="pT38p0522a1906" cb:place="inline">记世界众生未来之事，如记鸽 <lb n="0522a20" ed="T"/>雀成<persName>佛</persName>，即是和伽罗那经；</p><p xml:id="pT38p0522a2011" cb:place="inline">孤起偈说世界，不 <lb n="0522a21" ed="T"/>诵长行者，即是伽陀经；</p><p xml:id="pT38p0522a2110" cb:place="inline">无人请问，自称说世 <lb n="0522a22" ed="T"/>界事者，即是优陀那经；</p><p xml:id="pT38p0522a2210" cb:place="inline">为说世界不善因缘 <lb n="0522a23" ed="T"/>而结成戒者，即是尼陀那经；</p><p xml:id="pT38p0522a2312" cb:place="inline">若人不解世界 <lb n="0522a24" ed="T"/>之相，如以车乳等为譬喩者，即是阿波陀那 <lb n="0522a25" ed="T"/>经；</p><p xml:id="pT38p0522a2502" cb:place="inline">说本昔世界之事者，即是伊帝越多伽经；</p> <lb n="0522a26" ed="T"/><p xml:id="pT38p0522a2601">说往昔世界受生者，即是阇陀伽经；</p><p xml:id="pT38p0522a2615" cb:place="inline">说世界 <lb n="0522a27" ed="T"/>廣大之事者，即是毘<persName>佛</persName>略经；</p><p xml:id="pT38p0522a2712" cb:place="inline">说世界未曾有 <lb n="0522a28" ed="T"/>事者，即是阿浮陀达摩经；</p><p xml:id="pT38p0522a2811" cb:place="inline">难问、穷核世界，令 <lb n="0522a29" ed="T"/>易解者，即是优波提舍经。</p><p xml:id="pT38p0522a2911" cb:place="inline">此即但约世界悉 <pb n="0522b" ed="T" xml:id="T38.1777.0522b"/> <lb n="0522b01" ed="T"/>檀具起十二部经。馀三悉昙各起十二部经， <lb n="0522b02" ed="T"/>类“世界”可知。<persName>佛</persName>用此十二部为言教之本，说 <lb n="0522b03" ed="T"/>一切渐、顿诸教也。故《智度论》云“四悉昙摄得 <lb n="0522b04" ed="T"/>十二部经”，意在此也。</p><p xml:id="pT38p0522b0409" cb:place="inline">二、明四悉昙起八万四 <lb n="0522b05" ed="T"/>千法藏者，八万四千法藏名義具出三观大 <lb n="0522b06" ed="T"/>本，今用四悉昙起八万四千法藏者，即为四 <lb n="0522b07" ed="T"/>别：一者，世界悉昙起八万四千尘劳门；二，明 <lb n="0522b08" ed="T"/>各各为人悉昙起八万四千三昧、八万四千诸 <lb n="0522b09" ed="T"/>陀罗尼也；三，对治悉昙起八万四千对治门、 <lb n="0522b10" ed="T"/>对治八万四千诸烦恼也；四，明第一義悉昙 <lb n="0522b11" ed="T"/>起八万四千法门，亦名八万四千诸波罗蜜 <lb n="0522b12" ed="T"/>门。“门”名能通，通至第一義悉昙；“诸波罗蜜”名 <lb n="0522b13" ed="T"/>究竟，第一義悉昙即是究竟也。今言“八万四 <lb n="0522b14" ed="T"/>千法藏”者，法语通漫，即得含于八万四千烦 <lb n="0522b15" ed="T"/>恼、三昧、陀罗尼、诸对治门及波罗蜜等法，故 <lb n="0522b16" ed="T"/>名“法藏”也。故《大智论》云“是四悉昙摄八万四 <lb n="0522b17" ed="T"/>千法藏”，其義在焉。</p><p xml:id="pT38p0522b1708" cb:place="inline">三、明悉昙起顿渐经教者， <lb n="0522b18" ed="T"/>悉昙既摄十二部经、八万四千法藏，大圣用 <lb n="0522b19" ed="T"/>悉昙赴缘而说顿、渐诸经，无不成也。即为二 <lb n="0522b20" ed="T"/>意：一，正明悉昙起圆顿教；二，明悉昙起次第 <lb n="0522b21" ed="T"/>渐圆之教。</p><p xml:id="pT38p0522b2105" cb:place="inline">一、悉昙起圆教者，<name role="" type="person">卢舍那<persName>佛</persName></name>说《华 <lb n="0522b22" ed="T"/>严经》，正用两番四悉昙说无量四圣谛、无作 <lb n="0522b23" ed="T"/>四实谛，赴别、圆二种根性，说《花严经》顿教也。</p> <lb n="0522b24" ed="T"/><p xml:id="pT38p0522b2401">二、明起渐圆教者，释迦开渐教，但用一番悉 <lb n="0522b25" ed="T"/>檀赴声闻小根，说生灭四谛，起三藏教也；大 <lb n="0522b26" ed="T"/>乘方等有四种根性，用四番悉昙赴缘，说四 <lb n="0522b27" ed="T"/>种四圣谛，起诸方等也；《摩诃般若经》有三种 <lb n="0522b28" ed="T"/>根性，以三番悉昙赴缘，说三种四圣谛，起诸 <lb n="0522b29" ed="T"/>般若教也；《法花经》有一种根性，以一番四悉 <pb n="0522c" ed="T" xml:id="T38.1777.0522c"/> <lb n="0522c01" ed="T"/>檀赴缘，说无作四一实谛，起法花教也；《涅槃 <lb n="0522c02" ed="T"/>经》有四种根性，而俱归一理<persName>佛</persName>性涅槃，用四 <lb n="0522c03" ed="T"/>番悉昙说四种四谛赴缘，起涅槃教也。</p><p xml:id="pT38p0522c0316" cb:place="inline">问曰： <lb n="0522c04" ed="T"/>涅槃与方等二教何异？</p><p xml:id="pT38p0522c0410" cb:place="inline">答曰：说方等经时，二 <lb n="0522c05" ed="T"/>乘止得前二圣谛，不入无量、无作二种圣谛。 <lb n="0522c06" ed="T"/>涅槃不尔，二乘及菩萨非止得前二种圣谛， <lb n="0522c07" ed="T"/>亦通二乘入于无量、无作二种圣谛，见<persName>佛</persName>性也。 <lb n="0522c08" ed="T"/>方等诸经者，名《大集》等经也，以集一切<persName>佛</persName>法， <lb n="0522c09" ed="T"/>故名大集。是大涅槃名，名诸<persName>佛</persName>法界、<persName>佛</persName>性涅 <lb n="0522c10" ed="T"/>槃，含一切<persName>佛</persName>法也。</p><p xml:id="pT38p0522c1008" cb:place="inline">问曰：《智度论》云“馀经多说 <lb n="0522c11" ed="T"/>三悉昙，今欲开说第一義悉昙故，说是《摩诃 <lb n="0522c12" ed="T"/>般若波罗蜜经》”，若尔者，何得用四悉昙遍起 <lb n="0522c13" ed="T"/>一切渐、顿诸经？</p><p xml:id="pT38p0522c1307" cb:place="inline">答曰：三藏教多说三悉昙，少 <lb n="0522c14" ed="T"/>说第一義；般若多说第一義，少说三悉昙。复 <lb n="0522c15" ed="T"/>次，般若虽说三悉昙，皆与第一義相应，若说 <lb n="0522c16" ed="T"/>诸大乘方等，或合说，或别说也。</p><p xml:id="pT38p0522c1613" cb:place="inline">四、明悉昙起 <lb n="0522c17" ed="T"/>大、小乘论者，《地持论》云“菩萨入‘造不顚倒论 <lb n="0522c18" ed="T"/>摩怛理迦为令正法得久住禅’而作论”也。菩 <lb n="0522c19" ed="T"/>萨住是禅定，观<persName>佛</persName>去世後，十因缘法所成众 <lb n="0522c20" ed="T"/>生根缘大小，用四悉昙赴此根缘，作论通经。</p> <lb n="0522c21" ed="T"/><p xml:id="pT38p0522c2101">如天亲造《十地论》，即是用两番悉昙造《十地 <lb n="0522c22" ed="T"/>论》，通《花严经》也。</p><p xml:id="pT38p0522c2207" cb:place="inline">舍利弗造《毘昙》、五百罗汉造 <lb n="0522c23" ed="T"/>《毘婆沙》，用初番悉昙通三藏教生灭四圣谛， <lb n="0522c24" ed="T"/>见“有”得道之正意也。</p><p xml:id="pT38p0522c2409" cb:place="inline">如迦旃延造《昆勒论》，亦 <lb n="0522c25" ed="T"/>是用初番悉昙通三藏教，见“空有”入道之正 <lb n="0522c26" ed="T"/>意也。</p><p xml:id="pT38p0522c2603" cb:place="inline">如诃黎跋摩亦用初番悉昙造《成实论》， <lb n="0522c27" ed="T"/>通三藏教从“空”入道之正意，故《成实论》云：“故 <lb n="0522c28" ed="T"/>我欲正论三藏中实義。”诸成论师言：“实義，所 <lb n="0522c29" ed="T"/>谓空也。”</p><p xml:id="pT38p0522c2904" cb:place="inline">龙树菩萨造《正观论》，用四番四悉昙， <pb n="0523a" ed="T" xml:id="T38.1777.0523a"/> <lb n="0523a01" ed="T"/>三番正通释诸摩诃衍三教，一番傍释三藏 <lb n="0523a02" ed="T"/>生灭因缘教也。</p><p xml:id="pT38p0523a0207" cb:place="inline">弥勒菩萨造《地持处论》，即是 <lb n="0523a03" ed="T"/>用二番悉昙释《花严》、《方等》、《般若》诸大乘所明圆、 <lb n="0523a04" ed="T"/>别二教也。无著菩萨造《摄大乘论》，亦复如是。</p> <lb n="0523a05" ed="T"/><p xml:id="pT38p0523a0501">龙树菩萨用三番悉昙造《大智度论》，释《摩诃 <lb n="0523a06" ed="T"/>般若波罗蜜经》。</p><p xml:id="pT38p0523a0607" cb:place="inline">天亲菩萨用一番悉昙造《法花 <lb n="0523a07" ed="T"/>论》，释《法花经》。</p><p xml:id="pT38p0523a0706" cb:place="inline">有人言：“《大涅槃论》龙树、天亲各 <lb n="0523a08" ed="T"/>造，未度此土。”</p><p xml:id="pT38p0523a0806" cb:place="inline">悬准可知，如是等一切论，无不 <lb n="0523a09" ed="T"/>依四悉昙而造義。</p><p xml:id="pT38p0523a0908" cb:place="inline">问曰：诸论，天人所有经书 <lb n="0523a10" ed="T"/>依何而造？</p><p xml:id="pT38p0523a1005" cb:place="inline">答曰：法身菩萨住诸三昧，生人天 <lb n="0523a11" ed="T"/>中，为<persName>天人师</persName>，造论，作诸经书。如《金光明经》云 <lb n="0523a12" ed="T"/>“五神通人作《神仙》之论，诸梵天王说《出欲论》， <lb n="0523a13" ed="T"/>释提桓因种种善论”，亦是初番悉昙之方便也。 <lb n="0523a14" ed="T"/>故《造立天地经》云：“宝应声闻菩萨，示号伏羲。 <lb n="0523a15" ed="T"/>以上皇之道，来化此国。”又，《淸净法行经》说“摩 <lb n="0523a16" ed="T"/>诃迦葉，应生震旦，示名老子。设无为之教，外 <lb n="0523a17" ed="T"/>以治国；修神仙之術，内以治身”。彼经又云“光 <lb n="0523a18" ed="T"/>净童子，名曰仲尼，为赴機缘，亦遊此土。文行 <lb n="0523a19" ed="T"/>诚信，定礼删诗，垂裕後昆种种诸教”，此即世 <lb n="0523a20" ed="T"/>界悉昙也；“官人以德，赏延于世”，即为人悉昙 <lb n="0523a21" ed="T"/>也；“叛而伐之，刑故无小”，即是对治悉昙；“政在 <lb n="0523a22" ed="T"/>淸静，道合天心，人王无上”，即是世间第一義 <lb n="0523a23" ed="T"/>悉昙。</p><p xml:id="pT38p0523a2303" cb:place="inline">问曰：世间何得有第一義？</p><p xml:id="pT38p0523a2313" cb:place="inline">答曰：此皆约 <lb n="0523a24" ed="T"/>世界悉昙通明四悉昙，非出世第一義也。</p><p xml:id="pT38p0523a2417" cb:place="inline">问 <lb n="0523a25" ed="T"/>曰：若<persName>佛</persName>、菩萨、老子、周、孔，皆是圣人，人、教有何 <lb n="0523a26" ed="T"/>差别？</p><p xml:id="pT38p0523a2603" cb:place="inline">答曰：本地不可思议，何可分别！但迹教 <lb n="0523a27" ed="T"/>殊别，高下深浅，不可一槪也。</p><p xml:id="pT38p0523a2712" cb:place="inline">五、明悉昙起圣 <lb n="0523a28" ed="T"/>说法、圣默然者，如《思益经》云：“<persName>佛</persName>告诸比丘：‘汝 <lb n="0523a29" ed="T"/>等当行二事：若圣说法、若圣默然。’”</p><p xml:id="pT38p0523a2914" cb:place="inline">今明以此 <pb n="0523b" ed="T" xml:id="T38.1777.0523b"/> <lb n="0523b01" ed="T"/>四不可说有因缘故，以四悉昙而为说法，即 <lb n="0523b02" ed="T"/>是“圣说”。此四种四谛，幷是三乘圣人证法，非 <lb n="0523b03" ed="T"/>是凡夫之所能知，故不可说也。如为生盲，说 <lb n="0523b04" ed="T"/>白色相，而彼生盲，终不能见。以不见故，故不 <lb n="0523b05" ed="T"/>可说；不可说故，名“圣默然”。</p><p xml:id="pT38p0523b0511" cb:place="inline">问曰：圣说法者，利 <lb n="0523b06" ed="T"/>益众生；若圣默然，有利益不？</p><p xml:id="pT38p0523b0612" cb:place="inline">答曰：如脇比丘默 <lb n="0523b07" ed="T"/>然，而<name role="" type="person">马鸣</name>论折。如是等相，即是利益也。</p><p xml:id="pT38p0523b0716" cb:place="inline">问曰：圣 <lb n="0523b08" ed="T"/>说法用悉昙起，圣默然云何？</p><p xml:id="pT38p0523b0812" cb:place="inline">答曰：默然既于 <lb n="0523b09" ed="T"/>物有利，岂離悉昙也！</p><p xml:id="pT38p0523b0909" cb:place="inline">次，历教明圣说、圣默之 <lb n="0523b10" ed="T"/>相者：</p><p xml:id="pT38p0523b1003" cb:place="inline">《花严》二番悉昙赴缘而说无量、无作二 <lb n="0523b11" ed="T"/>种圣谛，名“圣说法”；不生生、不生不生不可说 <lb n="0523b12" ed="T"/>故，名“圣默然”。</p><p xml:id="pT38p0523b1206" cb:place="inline">三藏教一番悉昙赴缘说生灭 <lb n="0523b13" ed="T"/>四圣谛故，名“圣说法”；生生不可说故，即是“圣 <lb n="0523b14" ed="T"/>默然”。</p><p xml:id="pT38p0523b1403" cb:place="inline">《方等》四番悉昙赴缘说四番圣谛故，名 <lb n="0523b15" ed="T"/>“圣说法”；生生、生不生、不生生、不生不生不可 <lb n="0523b16" ed="T"/>说故，名“圣默然”。</p><p xml:id="pT38p0523b1607" cb:place="inline">《摩诃般若》三番悉昙赴缘说 <lb n="0523b17" ed="T"/>三番四圣谛故，名“圣说法”；生不生、不生生、不 <lb n="0523b18" ed="T"/>生不生不可说故，名“圣默然”。</p><p xml:id="pT38p0523b1812" cb:place="inline">《法花》一番悉昙 <lb n="0523b19" ed="T"/>赴缘说教，名“圣说法”；不生不生不可说故，名 <lb n="0523b20" ed="T"/>“圣默然”。故《法花经》云：“是法不可示，言词相寂 <lb n="0523b21" ed="T"/>灭。诸馀众生类，无有能得解。”</p><p xml:id="pT38p0523b2112" cb:place="inline">《大般涅槃》四番 <lb n="0523b22" ed="T"/>悉昙赴缘说四番四圣谛故，名“圣说”，故《大涅 <lb n="0523b23" ed="T"/>槃》云：“说法者，诸<persName>佛</persName>境界。非诸声闻、缘觉所知。” <lb n="0523b24" ed="T"/>生生、生不生、不生生、不生不生不可说故，名“圣 <lb n="0523b25" ed="T"/>默然”，故<persName>佛</persName>答文殊“<persName>如来</persName>毕竟不转法轮”，不转 <lb n="0523b26" ed="T"/>法轮，即圣默然也。</p><p xml:id="pT38p0523b2608" cb:place="inline">此《净名经》即是大乘方等 <lb n="0523b27" ed="T"/>之教，用四番悉昙赴缘为说，名“圣说法”；四种 <lb n="0523b28" ed="T"/>四谛皆不可说，名“圣默然”。如三十二菩萨，用 <lb n="0523b29" ed="T"/>第四番悉昙说一实谛，入不二法门，名“圣说 <pb n="0523c" ed="T" xml:id="T38.1777.0523c"/> <lb n="0523c01" ed="T"/>法”；四一实谛皆不可说，名“圣默然”。如净名杜 <lb n="0523c02" ed="T"/>口，毕竟无说，即是真默然也。</p><p xml:id="pT38p0523c0212" cb:place="inline">问曰：止取不二 <lb n="0523c03" ed="T"/>法门为圣说者，此经馀品，应非圣说？</p><p xml:id="pT38p0523c0315" cb:place="inline">答曰：擧 <lb n="0523c04" ed="T"/>一为例，馀则可知。此经毕竟，皆不说而说法 <lb n="0523c05" ed="T"/>也。</p><p xml:id="pT38p0523c0502" cb:place="inline">问曰：净名杜口，为圣默然者；身子默然，是 <lb n="0523c06" ed="T"/>圣默否？</p><p xml:id="pT38p0523c0604" cb:place="inline">答曰：身子默者，亦是圣默。</p><p xml:id="pT38p0523c0614" cb:place="inline">问曰：既同 <lb n="0523c07" ed="T"/>默然，何故净名默然而文殊所歎，身子不说 <lb n="0523c08" ed="T"/>而为天女所诃？</p><p xml:id="pT38p0523c0807" cb:place="inline">答曰：身子是“声闻圣默然”，“声 <lb n="0523c09" ed="T"/>闻圣默然”者，即是思议解脱不可说相，是故 <lb n="0523c10" ed="T"/>身子默然不说也；以思议故，是以被诃。若净 <lb n="0523c11" ed="T"/>名默然，即是不思议；不思议解脱故，为文殊 <lb n="0523c12" ed="T"/>所歎。</p><p xml:id="pT38p0523c1203" cb:place="inline">问曰：不二之理，名之为默。云何分别有 <lb n="0523c13" ed="T"/>二默然？</p><p xml:id="pT38p0523c1304" cb:place="inline">答曰：默者，是不可说也。一家明義，有 <lb n="0523c14" ed="T"/>种种不可说。虽俱言不可说，而義有异。今略 <lb n="0523c15" ed="T"/>分别有六种不可说相：</p><p xml:id="pT38p0523c1510" cb:place="inline">一者、世间禅定不可 <lb n="0523c16" ed="T"/>说者，若初禅内有觉观，犹是可说；二禅已上， <lb n="0523c17" ed="T"/>无觉无观，是不可说。</p><p xml:id="pT38p0523c1709" cb:place="inline">二者、外人见心明不可 <lb n="0523c18" ed="T"/>说相者，如长爪梵志云“一切语可转，一切论 <lb n="0523c19" ed="T"/>可破，一切执可除，是诸法实相？何等是性？何 <lb n="0523c20" ed="T"/>等是相？于久思惟，不得一法可以入心”，是不 <lb n="0523c21" ed="T"/>可说也。若类分别一切外人绝言之理，可约 <lb n="0523c22" ed="T"/>此義辨同异也。</p><p xml:id="pT38p0523c2207" cb:place="inline">三者、三藏声闻经辨不可说 <lb n="0523c23" ed="T"/>相者，如《大集经》歎憍陈如“诸法第一義，寂然 <lb n="0523c24" ed="T"/>无声说”也。故舍利弗不说解脱之相，即其義 <lb n="0523c25" ed="T"/>也。</p><p xml:id="pT38p0523c2502" cb:place="inline">四者、明通教不可说者，即是《般若》所明“三 <lb n="0523c26" ed="T"/>乘之人同修般若，用无生真谛无言说道，断 <lb n="0523c27" ed="T"/>烦恼”也。</p><p xml:id="pT38p0523c2704" cb:place="inline">五者、别教不可说，即據<persName>佛</persName>性，大涅槃 <lb n="0523c28" ed="T"/>不可说也。如为盲人，说白色相，智人虽引诸 <lb n="0523c29" ed="T"/>相开晓，而彼生盲，终不见白相。此譬<persName>佛</persName>性不 <pb n="0524a" ed="T" xml:id="T38.1777.0524a"/> <lb n="0524a01" ed="T"/>可说也。</p><p xml:id="pT38p0524a0104" cb:place="inline">六者、明圆教不可说相，如《涅槃经》明 <lb n="0524a02" ed="T"/>“六不可说相”也，此乃净名杜口之意耳。</p><p xml:id="pT38p0524a0216" cb:place="inline">不可 <lb n="0524a03" ed="T"/>说者，一往虽同，解其義趣，实不相混。末代坐 <lb n="0524a04" ed="T"/>禅、听讲，于此不了，闻不可说，便生混乱。此即 <lb n="0524a05" ed="T"/>镇头、迦罗二果难分别也。若别此義，身子净 <lb n="0524a06" ed="T"/>名，尙不为类；外道凡夫，岂为等乎？</p><p xml:id="pT38p0524a0614" cb:place="inline">第七、悉昙 <lb n="0524a07" ed="T"/>起此经者，即为三别：一，起室外；二，起入室；三， <lb n="0524a08" ed="T"/>起出室。</p><p xml:id="pT38p0524a0804" cb:place="inline">一、明室外，用四番悉昙起四种<persName>佛</persName>国， <lb n="0524a09" ed="T"/>即是〈<persName>佛</persName>国品〉也。亦得兼起通、别二序，用前两 <lb n="0524a10" ed="T"/>番悉昙，起〈方便品〉；次三番悉昙，起〈弟子品〉；次 <lb n="0524a11" ed="T"/>後一番悉昙，起〈菩萨品〉。</p><p xml:id="pT38p0524a1110" cb:place="inline">二、明入室六品，三番 <lb n="0524a12" ed="T"/>悉昙起〈问疾品〉；後一番悉昙起〈不思议解脱 <lb n="0524a13" ed="T"/>品〉；第二番悉昙起〈观众生品〉，大意与《涅槃》明 <lb n="0524a14" ed="T"/>四真谛意同；第三番悉昙起〈<persName>佛</persName>道品〉；第四番 <lb n="0524a15" ed="T"/>悉昙起〈不二法门〉，及〈香积品〉。</p><p xml:id="pT38p0524a1512" cb:place="inline">三、明出室，正说 <lb n="0524a16" ed="T"/>两品，用四番悉昙起〈菩萨行品〉、〈见阿閦<persName>佛</persName>品〉 <lb n="0524a17" ed="T"/>也。流通〈法供养品〉、〈属累品〉，还因四番悉昙通 <lb n="0524a18" ed="T"/>之也。</p><p xml:id="pT38p0524a1803" cb:place="inline">问曰：室内明六品，何故但以三番悉昙 <lb n="0524a19" ed="T"/>起？未入室四品、出室四品，何故皆以四番悉 <lb n="0524a20" ed="T"/>檀起？</p><p xml:id="pT38p0524a2003" cb:place="inline">答曰：室内但明摩诃衍義，室外兼明三 <lb n="0524a21" ed="T"/>藏義也。</p><p xml:id="pT38p0524a2104" cb:place="inline">问曰：三藏義何故在室外？</p><p xml:id="pT38p0524a2114" cb:place="inline">答曰：以小 <lb n="0524a22" ed="T"/>隔大。犹处门外，止宿草庵。</p><p xml:id="pT38p0524a2211" cb:place="inline">问曰：三藏既不入 <lb n="0524a23" ed="T"/>摩诃衍，可在室外；馀三番，何意亦在室外说？</p> <lb n="0524a24" ed="T"/><p xml:id="pT38p0524a2401">答曰：不思议<anchor xml:id="nkr_note_add_0524a2401" n="0524a2401"/><anchor xml:id="beg0524a2401" n="0524a2401"/>折<anchor xml:id="end0524a2401"/>伏、摄受，出入无碍也。故《法花》 <lb n="0524a25" ed="T"/>云：“出入息利，乃遍他国。”</p><p xml:id="pT38p0524a2510" cb:place="inline">问曰：摩诃衍法，可得 <lb n="0524a26" ed="T"/>出入自在无碍；声闻之法，以小隔大，何得前 <lb n="0524a27" ed="T"/>後说也？</p><p xml:id="pT38p0524a2704" cb:place="inline">答曰：如《法花经》云：“过此已後，心相体 <lb n="0524a28" ed="T"/>信，入出无难。”</p><p xml:id="pT38p0524a2806" cb:place="inline">立经五義，用四悉昙之意是也。</p> <lb n="0524a29" ed="T"/><cb:juan n="001" fun="close"><cb:jhead>维摩经玄疏卷第一</cb:jhead></cb:juan> </cb:div></body> <back> <cb:div type="apparatus"> <head>挍注</head> <p> <app from="#beg0524a2401" to="#end0524a2401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3" cb:provider="CBETA 新式标点专案 (2021-11-22)">折<note type="cf1">T38n1777_p0519a17</note><note type="cf2">T38n1777_p0519a27</note></lem><rdg wit="#wit.orig">析</rdg></app> </p> </cb:div> <cb:div type="cbeta-notes"> <head>CBETA 挍注</head> <p> </p> </cb:div> <cb:div type="taisho-notes"> <head>大正藏 挍注</head> <p> <note n="0519001" resp="#resp2" type="orig" place="foot text" target="#nkr_note_orig_0519001">【原】正保五年刊龙谷大学藏本，【甲】贞享三年刊宗教大学藏本</note> </p> </cb:div> <cb:div type="add-notes"> <head>新增挍注</head> <p> <note n="0524a2401" resp="#resp1" type="add" cb:note_key="T38.0524a24.06" target="#nkr_note_add_0524a2401">折【CB】，析【大】</note> </p> </cb:div> </back></text></TEI>